DDD-5 Büyük Harflerin Kullanılışı ve Kısaltmalar

Bir dili iyi konuşmak ve yazmak, o dilin yazım kurallarını bilmekle mümkündür. DDD'nin düzenlenmesindeki amaç, bu bilgileri tazelemek, unutulanları hatırlamaktı.
Türkçe'deki yazım kurallarından birisi de" büyük harflerin kullanılışı ve kısaltmaların yazılışı"dır. Çok bilinen birkaç kuralın dışında büyük harfleri yerinde kullanmıyoruz. Etkinlik başladığından beri yazım kılavuzunu yanımdan ayırmıyorum. Görüyorum ki,birçok kuralı unutmuşum. Şimdi, gelin beraberce bu kuralları gözden geçirelim:

1-Cümleler büyük harfle başlar.
*Cümle rakam, ek, ya da bir işaretle başlıyorsa bunlardan sonraki sözcüğün ilk harfi büyük yazılmaz.
.100 lira gönderdim.
.(") işareti nerelerde kullanılıyor?

2-Şiirlerde genellikle her dize büyük harfle başlar. (İstisnalar var)

3-İki noktadan sonra bir cümle geliyorsa; cümlenin ilk harfi büyük, örnekler geliyorsa örneğin ilk harfi küçük yazılır.
.Akşam gördüğüm rüya şöyleydi: Denizin üzerinde sevinçle koşuyordum.
.Bugünkü programda şunlar var: temizlik, alış veriş, sinema.

4-Kişi, hayvan, köy, kasaba, il, dağ, ova, nehir, orman, ülke, kıta, din,
mezhep, mitoloji, yıldız ile ilgili özel adlar, büyük harfle başlar.
.Ali, Sarman, Erenköy, Polatlı, Kaçkar, Türkiye, Avrupa,
Müslüman, Şafi, Zeus, Merkür
Özel isimlerden türetilen bütün sözcükler, büyük harfle yazılır.
.Türkçe, Müslümanlık, İstanbullu.

5-Yer adları birleşik sözcük değilse ayrı yazılır. Ayrı yazılan 2.sözcük küçük harfle başlar.
.Ankara ili.
Yer adları tabela veya yazı başlığı ise her iki sözcük de büyük harfle başlar
.Kadıköy İlçesi

6-Yön adları özel addan önce gelirse büyük, özel adın tamamlayıcısıysa küçük harfle başlar..
.Kuzey Avrupa, Asya'nın güneyi.
Yön adı yerleşim yerini, ülkeyi gösteriyorsa, büyük harfle başlar:
.Bu konuda Batı, tutarsız davranıyor.

7-İnsan adlarını tanıtmaya yarayan ünvan, saygı sözcüğü, lakaplar adla birlikte büyük harfle yazılır.
.Dün , Ahmet Bey sizi aramıştı. Bu havada, İdris Kaptan balığa çıktı.
Ünvanlar özel adın yerini alıyorsa büyük harfle başlar:
.Şimdi Yüzbaşı gelecek.

8-Akrabalık adlarını belirten sözcükler büyük harfle başlatılmaz.
Osman dayım hastalanmış, gelemedi.

9-Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adları ve ayrı yazılan her kelimesi büyük harfle başlar.
.Türk Dil Kurumu, Maliye Bakanlığı, Kanaat Lokantası.

10-Kitap, dergi ,gazete, eser adları büyük harfle başlar. Özel ada dahil olmayan sözcükler küçük harfle başlar.
.Safahat, Varlık, Milliyet. Varlık dergisi, Milliyet gazetesi.

11-Yazı başlıklarının her sözcüğü büyük harfle başlar.
.Doğru Yazalım, Doğru Konuşalım, Dilimizi Koruyalım.
Başlıklarda, "ile ,ve, de, yahut, ki"bağlaç ve edatları varsa bunlar küçük harfle yazılır.
.Planlı Kalkınma ve Türkiye
Başlıklarda tüm sözcükler büyük harfle yazılmışsa, bu bağlaç ve edatlar da büyük harfle yazılır.
.GELİNCİK İLE BALİNA
Not: Gazete ve dergiler, "oluşan geleneğe uyarak"yazı başlıklarında, genellikle yalnız ilk sözcüğün başında büyük harf kullanırlar.
.Japon öğrenci, İTÜ birincisi oldu.

12-Saygı göstermek için büyük harf kullanılır.
.Bunu, Size, Büyük Elçiliğinize sunuyorum.
"O" zamiri cümle içinde küçük harfle, saygı ifadesi varsa büyük harfle yazılır.
.Hiç beklemediğim bir anda o geliverdi.
.Gün geçtikçe, O'nu daha çok arıyoruz.

13-Belli bir tarih gösteren ay, gün adları büyük, yanlarında sayı yoksa (belli bir tarihi göstermiyorsa) küçük yazılır.
.27 Mart 1990 Perşembe
Bu yıl nisan ayında hiç yağmur yağmadı.
Gelecek salı Eskişehir'e gideceğim.

14-Mektuplarda başlık yerini tutan hitapların her sözcüğü büyük harfle başlar.
.Canım Kardeşim, Değerli Öğretmenim,

15-Dünya, ay, güneş sözcükleri; gökbilim ve coğrafya terimi olarak kullanılıyorsa büyük, değilse küçük harfle başlar.
.Bir gezegen olan Dünya, Güneş'in çevresinde döner; Ay da Dünya'nın.
.Bugün, dünya kadar işim var.
.Unutmayalım ki, güneş girmeyen eve doktor girer.

16-Kısaltmalar:
a.Makam, ünvan, özel ad gösteriyorsa, ayrı yazılan her sözcük için bir büyük harf yazılır.
.Bu akşam B.Ahmet Sevenle, Bn.Ülker Seven konuşuyordu.
b.Makam, ünvan, ad göstermiyorsa küçük harfle yazılır.
.c. (cilt), v.b. (ve benzeri, ve bunun gibi)
c.Kurum, kuruluş adlarında her sözcüğün ilk harfi büyük yazılır.
.TBMM, TDK, DDY
d.Kısaltmalardan sonra gelen ekler kesme işareti ile ayrılır.Getirilen ekler, kısaltmadaki son harfin okunuşuna uyar.
.AA'ya (Anadolu Ajansı'na değil)
.DDY'ye (Dvlet Demir Yolları'na değil)
e.Birleşik sözcüklerin kısaltmasında ilk sözcüğün üç harfi, ikinci sözcüğün ilk harfi alınır.
.dilb. (dilbilgisi) , gökb. (gökbilim)
Yasalarca belirlenen kısaltmalar, bu kural dışındadır.
Atğm. (Asteğmen) , Bçvş. (Başçavuş)

Dil konusunda uzman değilim. Sadece, doğru konuşup, doğru yazmaya, dilbilgisi kurallarına dikkat etmeye çalışıyorum. Konuyu, Kaşgarlı Mahmut'un çok beğendiğim bir özlü sözü ile bitirmek istiyorum:

Erdemin başı "dil " dir.

Hepinize iyi haftalar...

Kaynak:
Tahir Nejat Gencan (Dilbilgisi)
Fen Bilimleri Yayınları (Türkçe Hazırlık)
TDK